فصل دوم

بهداشت زمان و اضطرار

سازمان جهاني بهداشت، سلامت را آسايش و رفاه کامل جسمي، رواني و اجتماعي تعريف مي کند. بهداشت، تمام فعاليتهايي است که به منظور تأمين سلامت افراد انجام مي شود. بهداشت درواقع علم و هنر پيشگيري از بيماريها، طولاني کردن عمر و ارتقاي سلامت است.

راههاي تأمين بهداشت شامل سالم سازي محيط، کنترل بيماريهاي واگيردار، آموزش بهداشت عمومي، ايجاد خدمات مناسب پزشکي و پرستاري و ايجاد صحيح ترين نظام اجتماعي براي سطح زندگي مناسب است. زمينه هاي فعاليتهاي بهداشتي در شش گروه طبقه بندي مي شود:

1. بهداشت در سطح جامعه

2. اقدامهايي در جهت جلوگيري از بيماري و ناتواني و يا مرگ زودرس

3. خدمات جامع بهداشتي

4. گردآوري و تجزيه و تحليل آمارهاي حياتي

5. آموزش همگاني بهداشت

6. برنامه ريزي جامع بهداشتي و ارزشيابي آن

شاخصهاي بهداشتي معيارهاي تعيين سطح بهداشت در يک جامعه است و اين شاخصها عبارتند از:

ميزانهاي مرگ

ميزانهاي تولد

رشد جمعيت

ميزانهاي ابتلا و شيوع و وقوع بيماري و طول عمر.

راههاي عمده مبارزه با بيماريها عبارتند از: کنترل محيط، تأمين موادغذايي مناسب، حفظ افراد مستعد به بيماريها و برنامه هاي ريشه کني بيماري و تغيير رفتار و عادت مردم. در زمان وقوع حوادث، اعم از سوانح و بلاياي طبيعي و سوانح انسان ساز، رعايت نکات بهداشتي بسيار ضروري است که به مهمترين آنها اشاره مي شود:

1. رعايت بهداشت فردي شامل بهداشت پوست، مو و ناخن، بهداشت البسه و لوازم شخصي از قبيل حوله، مسواک، لوازم استحمام، لوازم خواب مانند ملحفه، بالش و...، در پيشگيري از بسياري بيماريها، حائز اهميت فراوان است. رعايت بهداشت دست و پا، شستن مرتب آنها با صابون و ضد عفوني کننده ها، کوتاه کردن ناخنها، رعايت بهداشت چشم از طريق شستشوي صورت با آب تميز و صابون به طور مرتب و روزانه حداقل يک بار، عدم استفاده از حوله ديگران و بستن چشم در برابر آفتاب و گرد و خاک شديد، بسيار حائز اهميت است. بهداشت گوش از طريق تميز نگه داشتن گوش، خشک کردن گوشها پس از استحمام يا فرو رفتن سر در آب بايد مورد توجه قرار گيرد. بهداشت دهان و دندان با شستشوي مرتب با مسواک و خميردندان، يا در صورت عدم دسترسي به خميردندان، با آب نمک، توجه به هرگونه زخم در دهان و استفاده از مواد غذايي سخت، خيلي داغ يا خيلي سرد، امکان پذير است.

2. بهداشت مواد غذايي مسأله بسيار شايان توجهي در زمينه بهداشت زمان اضطرار است. عوامل بسياري باعث فساد غذاها مي شوند که شامل:

گرما، رطوبت محل نگهداري غذاها، عوامل انساني، وسايل نگهداري و يا حمل و نقل غذاها عوامل شيميايي مثل سرب، روي و مس ظروف غذايي، اکسيده شدن غذاها به خصوص روغنها و چربيها، آب و هوا، حشرات و جوندگان و عوامل بيولوژيک مثل انگلها، موجودات ذره بيني و قارچها است. براي بهداشت موادغذايي بايد در توليد، توزيع و نگهداري آنها بسيار دقت شود.

روشهاي فيزيکي براي نگهداري بهداشتي مواد غذايي عبارتند از:

1. سرماي 1 تا 4 درجه سانتيگراد با استفاده از يخچال يا يخدان در کوتاه مدت و يا سرماي منهاي 20تا30 درجه سانتيگراد براي نگهداري طولاني مدت غذاها.

2. گرما با استفاده از جوشاندن مواد غذايي

3. خشک کردن، نمک سود کردن و دودآلود کردن مواد غذايي و روش شيميايي با استفاده از آب نمک، سرکه، ادويه، نيترات دوسود و ...

براي تهيه سالم و بهداشتي بعضي مواد غذايي بايد در هر مورد نکات خاصي را رعايت کرد:

الف) بهداشت شير :

در بهداشت شير سلامت منبع توليد (حيوان)، عدم آلودگي آن به سل، تب مالت يا سياه زخم، شستشوي پستان جاندار در زمان دوشيدن شير، دور ريختن ابتداي شير، تميز بودن ظرف شير و شستشوي دست قبل از دوشيدن بايد حتماً رعايت شود. براي تهيه شير پاستوريزه بايد به مدت حداقل 30 دقيقه  آن را در دماي 65 درجه سانتيگراد حرارت داد. در اين صورت به مدت 2تا3 روز در يخچال قابل نگهداري است.

ب) بهداشت پنير :

پنير بايد به مدت طولاني حداقل دو ماه در آب نمک غليظ نگهداري شده باشد. پنير سالم، نمک سود، سفيدرنگ و بدون طعم، بو و مزه تند است. وجود تخلخل در قالب پنير، نشانه سلامت بيشتر اين ماده غذايي است.

ج) بهداشت کره :

کره بهداشتي مزه طبيعي و بوي مطبوع دارد. بوي نامطبوع و مزه تند نشانه فساد کره است. درجه حرارت مناسب براي نگهداري کره 2/5 درجه سانتيگراد است که در اين درجه، حرارت و رطوبت 80تا85 درصد کره تا دو ماه به طور بهداشتي قابل نگهداري است. با اضافه کردن نمک به کره ديرتر اکسيد و فاسد مي شود.

د) بهداشت گوشت :

قبل از مصرف گوشت بايد از سالم بودن منبع توليد آن يعني دام، ماهي يا پرنده، اطمينان حاصل کرد. بيماريهايي مثل کرم کدو، تب مالت، سياه زخم و کيست هيداتيک کبد از طريق گوشت غير بهداشتي قابل سرايت است.

آلوده کننده هاي اصلي گوشت عبارتند از:

مدفوع و پوست دام، گرد وغبار، دست قصابان و نيز لوازم و تجهيزات کشتار و حمل و نقل.